(Το παρόν κείμενο είναι απόσπασμα από την ομιλία μου κατά την παρουσίαση του βιβλίου του Νίκου Θέμελη «Μια Ζωή Δυο Ζωές» στο Πνευματικό Κέντρο Κορωπίου, την Κυριακή 20 Μαίου 2007.
Το παραθέτω εδώ διότι το σχολείο που ονειρευόμαστε να δημιουργήσουμε, αξιακά θα έχει μεγάλη συνάφεια με τα γραφόμενα).
Γνώρισα πρώτη φορά τον συγγραφέα Νίκο Θέμελη διαβάζοντας την υπέροχη «Αναζήτηση», ένα βιβλίο καινοτόμο από κάθε άποψη, συναρπαστικό, διαφορετικό, ένα βιβλίο που προσωπικά κατατάσσω στα απολύτως κορυφαία της σύγχρονης νεοελληνικής λογοτεχνίας.
Τον παρακολούθησα έκτοτε σταθερά σε όλες του τις επόμενες λογοτεχνικές προσπάθειες. Εκτίμησα, όπως και όλοι μας, την ικανότητα του να αποδίδει μοναδικά την ατμόσφαιρα άλλων εποχών και επάνω σε αυτή να ξετυλίγει ιστορίες διασταυρούμενες, ανθρώπων ανήσυχων.
Ξεπερνώντας λοιπόν την δεδομένη λογοτεχνική αξία των έργων του, θα ήθελα να σταθώ περισσότερο στα κοινά γνωρίσματα και τις συνισταμένες που διέπουν τους ήρωες και τις ιστορίες του συγγραφέα (διαχρονικά) – ακριβώς γιατί πιστεύω ότι μέσα από τους διαφορετικούς χαρακτήρες και τις διαφορετικές εποχές, ο Νίκος Θέμελης συνθέτει εν τέλει ένα έξοχο πλαίσιο αναφοράς για την ζωή, την ιστορία και, πολύ περισσότερο, το πολιτισμικό μας μέλλον.
Όλα τα έργα του συγγραφέα λοιπόν έχουν κάποιους κοινούς παρανομαστές:
Οι ήρωες αναζητούν διαρκώς, ψάχνουν για την κοινωνική και πολιτισμική τους ταυτότητα, προσπαθούν να αφήσουν το στίγμα τους σε έναν κόσμο συνεχώς μεταβαλλόμενο.
Αυτό ακούγεται ιστορικά λογικό για τις περιόδους του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα, θεωρώ όμως ότι ισχύει εξ’ ίσου και για την σύγχρονη εποχή κατά την οποία διαδραματίζεται το πρόσφατο «Μια Ζωή, Δυο Ζωές».
Πράγματι, εάν σκεφτεί κανείς, η τελευταία δεκαετία (σ.σ. 1997 - 2007) άλλαξε δραματικά την ζωή μας. Η Ελλάδα έγινε ισότιμη Ευρωπαϊκή χώρα, υλοποιήθηκαν μεγάλα έργα υποδομής (με πολυποίκιλο κόστος), διοχετεύτηκε πολύς και «εύκολος» νέος πλούτος στην ελληνική κοινωνία (δανεισμός και μαύρο χρήμα ως επί το πλείστον - αλλά έστω και κατ’ αυτόν τον τρόπο η κοινωνία μας γνωρίζει μια πρωτόγνωρη υλική ευημερία).
Περισσότερο όμως από όλα, βιώνουμε καθημερινά την ουσιαστική κατάργηση κάθε είδους περιορισμού και, κυρίως, την ελεύθερη, ανεμπόδιστη (και ανεξέλεγκτη) διακίνηση της κάθε είδους πληροφορίας.
Σε ένα τόσο μεταβαλλόμενο λοιπόν περιβάλλον, η διαρκής αναζήτηση του Οδυσσέα Πολίτη, του ήρωα του πρόσφατου βιβλίου του συγγραφέα, για αυτοπροσδιορισμό, είναι απολύτως κατανοητή. Θα έλεγα δε ότι είναι και πράξη επιβεβλημένη για κάθε σκεπτόμενο νεο-Έλληνα.
Μην ξεχνάμε ότι η σύγχρονη Ελλάς είναι ένα κράτος που προήλθε από την αλλοπρόσαλλη συνένωση φυλών και πολιτισμών εντόνως διαφορετικών, και επίσης ότι οι κάτοικοι του Ελλαδικού χώρου βιώσαμε έναν παρατεταμένο μεσαίωνα, μην έχοντας την δυνατότητα να ζήσουμε την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό, τις σημαντικότερες πολιτισμικές επαναστάσεις που έλαβαν ποτέ χώρα στην ήπειρό μας.
Ο Διαφωτισμός λοιπόν είναι η δεύτερη σημαντικότατη, κατά την γνώμη μου, «εμμονή» του συγγραφέα. Οι ήρωες του είναι βαθιά διαποτισμένοι από την έννοια της ελευθερίας (ελευθερία του ατόμου, ελευθερία της σκέψης), της δικαιοσύνης, είναι αντιδογματικοί, πιστεύουν στην δύναμη της γνώσης. Σκέπτονται και ενεργούν κυρίως με την λογική, διαβάζουν, απολαμβάνουν την μουσική και την τέχνη, αποζητούν την αισθητική ομορφιά και εξυψώνουν τον άνθρωπο και την σημαντικότητα του ατόμου.
Μερικά ακόμη κοινά χαρακτηριστικά:
Οι ήρωες του Θέμελη πάντοτε μετακινούνται, είναι εξωστρεφείς (πολίτες του κόσμου). Πάντοτε κοιτούν , χωρίς κανένα κόμπλεξ προς τα έξω, προς το ανεξερεύνητο - και όχι προς τα μέσα, προς τον μικρόκοσμο της χώρας στην οποία διαβιούν.
Ρισκάρουν, επενδύοντας στο καινούριο (δεν φοβούνται, δεν οχυρώνονται).
Θαυμάζουν την πρόοδο και δημιουργούν (δεν μεμψιμοιρούν, δεν απορρίπτουν)
Σέβονται το παρελθόν αλλά αποζητούν την νέο, το διαφορετικό.
Είναι κατά κόρον άνθρωποι της συνεννόησης, της σύνθεσης, και όχι της διαμάχης, της αντιπαλότητας.
Και κάτι τελευταίο, πολύ σημαντικό: Είναι ελληνόφωνοι αλλά όχι απαραίτητα ελληνοκεντρικοί, είναι Έλληνες στην συνείδηση αλλά όχι αυτο-εγκλωβισμένοι σε έναν μίζερο, εθνικιστικό μικρόκοσμο.
Προσωπικά δίνω μεγάλο βάρος στο στοιχείο αυτό για τον απλούστατο λόγο ότι θεωρώ εξόχως παρακινδυνευμένη την οποιαδήποτε επιχειρηματολογία σχετικά με την αδιάσπαστη συνέχεια του ελληνισμού βασισμένη σε αιματολογικά ή γεωγραφικά κριτήρια. Αντιθέτως, η πολιτισμική συνείδηση και η αγάπη στην γλώσσα είναι τα, κατά την γνώμη μου, μοναδικά γνωρίσματα ικανά να στοιχειοθετήσουν ελληνικότητα στην σημερινή εποχή.
Συνοψίζοντας: νομίζω ότι μέσα στα τελευταία εννέα χρόνια (σ.σ 1998 - 2007), ο Νίκος Θέμελης όρισε με σαφήνεια το πλαίσιο αξιών των ηρώων του (αλλά και των δικών του?) σε δέκα λίγο-πολύ λέξεις:
Ελευθερία
Δικαιοσύνη
Σεβασμός
Αντιδογματισμός
Ορθολογισμός
Γνώση
Δημιουργία
Εξωστρέφεια
Καινοτομία
Αισθητική
Επιτρέψτε μου λοιπόν να πιστεύω, μετά από αλλεπάλληλες αναγνώσεις των βιβλίων του, ότι οι δέκα αυτές λέξεις συνθέτουν ένα εξαιρετικά ομοιογενές και λειτουργικό πλέγμα, μια ολοκληρωμένη απάντηση στο θεμελιώδες, διαχρονικό αίτημα του συγγραφέα: την αναζήτηση, τον ορισμό θα έλεγα της θέσης του ατόμου (και του χρέους αυτού) μέσα σε έναν διαρκώς μεταβαλλόμενο σύγχρονο κόσμο.
Προσωπικά εκτιμώ ότι ο συστηματικός τρόπος κατά τον οποίο ο συγγραφέας έχει επεξεργαστεί και δημοσιοποιήσει το σύστημα αυτό των αξιών, συνιστά μεγάλη κοινωνική παρακαταθήκη: μας δίνει την δυνατότητα να το χρησιμοποιήσουμε ως βάση για την διαπαιδαγώγηση των ερχόμενων γενεών των νεο-ελλήνων.
Αυτή λοιπόν, κλείνοντας, θεωρώ ως μέγιστη συνεισφορά του κ. Θέμελη, στην σύγχρονη ελληνική κοινωνία:
Την οριοθέτηση, μέσω του έργου του, μιας ολοκληρωμένης πλατφόρμας, μιας ξεκάθαρης βάσης, επάνω στην οποία δύναται να δομηθεί με αξιώσεις ένας πραγματικά καινούριος, σύγχρονος, νεο-ελληνικός πολιτισμός.
Και μόνο για τον λόγο αυτό θα πρέπει να είμαστε ευγνώμονες στον λογοτέχνη Νίκο Θέμελη.